Đề bài: “Đất nước không chỉ được dựng xây bởi những con người làm nên điều phi thường, mà còn bởi những người bình thường biết sống có trách nhiệm với phần việc của mình.”
Từ góc nhìn của người trẻ, anh/chị hãy viết một bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ về trách nhiệm của tuổi trẻ với đất nước trong thời đại mới.
Bài văn mẫu
Có những thời điểm trong lịch sử, hai tiếng “đất nước” vang lên cùng tiếng súng, những cuộc chia ly và bước chân của những người trẻ rời mái nhà để bảo vệ quê hương. Nhưng chúng tôi hôm nay được lớn lên giữa hòa bình. Phía trước không còn chiến hào của một thời bom đạn, song điều đó không có nghĩa thế hệ trẻ được phép đứng ngoài câu chuyện của đất nước. Mỗi thời đại đặt vào tay tuổi trẻ một trách nhiệm khác nhau. Nếu cha anh từng giữ gìn từng tấc đất bằng máu và tuổi xuân, thì trách nhiệm của chúng tôi hôm nay có lẽ là học tập, lao động, sáng tạo và sống sao cho đất nước mình ngày một tốt đẹp hơn.
Tôi từng nghĩ về tuổi trẻ bằng hai câu thơ:
Tuổi trẻ mang trời xanh trong mắt,
Đi qua đời, xin để lại mùa xanh.
“Mùa xanh” ấy không nhất thiết phải là một công trình vĩ đại hay một chiến công khiến tên tuổi một người được nhắc đến. Đôi khi, nó chỉ là phần giá trị mà mỗi người để lại sau những năm tháng mình đã sống. Và có lẽ, trách nhiệm của tuổi trẻ với đất nước cũng bắt đầu từ một ý niệm giản dị như thế.
Luận điểm 1: Trách nhiệm với đất nước bắt đầu từ việc trở thành một người có năng lực
Trước hết, tôi cho rằng trách nhiệm với đất nước không nên chỉ được hiểu bằng những điều quá lớn lao. Một người trẻ muốn đóng góp cho cộng đồng trước tiên phải đủ khả năng chịu trách nhiệm với chính mình. Học tập nghiêm túc, rèn luyện chuyên môn, biết làm việc, biết tự đứng trên đôi chân của mình tưởng như là chuyện cá nhân, nhưng thực chất lại là nền móng của một quốc gia. Bởi một đất nước muốn mạnh không thể chỉ trông chờ vào vài cá nhân xuất chúng; nó cần cả một thế hệ đủ tri thức, đủ kỹ năng và đủ kỷ luật để cùng vận hành xã hội.
Điều ấy càng rõ ràng trong thời đại mà tri thức, khoa học và công nghệ đang trở thành sức mạnh cạnh tranh của mỗi quốc gia. Những học sinh Việt Nam giành huy chương tại các kỳ Olympic quốc tế, những sinh viên theo đuổi nghiên cứu khoa học, những kỹ sư trẻ bước vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn hay chuyển đổi số đều đang tạo ra một cách cống hiến rất khác so với các thế hệ trước. Họ không cầm súng ra trận, nhưng họ bước vào một “mặt trận” mới, nơi năng lực của con người có thể quyết định một quốc gia tiến lên hay tụt lại.
Tất nhiên, không phải ai cũng cần trở thành người đoạt huy chương hay một thiên tài công nghệ. Nhưng những trường hợp ấy giúp chúng ta hiểu rằng việc học chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của điểm số. Một học sinh hôm nay nghiêm túc với một bài toán, kiên trì học ngoại ngữ hay tìm hiểu một lĩnh vực mình thực sự yêu thích có thể chưa nhìn thấy ngay giá trị của điều đó. Nhưng nhiều năm sau, chính tri thức ấy có thể trở thành năng lực nghề nghiệp, sản phẩm, công trình nghiên cứu hay những đóng góp mà xã hội được hưởng lợi.
Vì vậy, trước khi hỏi “Tôi có thể làm gì lớn lao cho đất nước?”, có lẽ người trẻ nên bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ hơn: “Tôi đã đủ tốt trong phần việc của mình hay chưa?”.
Luận điểm 2: Cống hiến trong thời đại mới là tạo ra giá trị cho cộng đồng bằng chính nghề nghiệp và lựa chọn sống của mình
Nếu tri thức là điểm khởi đầu, thì giá trị thực sự của nó nằm ở khả năng được biến thành hành động. Một đất nước không thể phát triển nếu tri thức chỉ nằm trong sách vở, bằng cấp hay những lời nói đẹp. Người trẻ phải biết đưa điều mình học được vào đời sống: người bác sĩ chữa bệnh, người kỹ sư tạo ra công nghệ, người giáo viên truyền đạt tri thức, người doanh nhân tạo việc làm, người làm nông nghiệp tìm cách nâng cao năng suất. Mỗi nghề nghiệp, nếu được làm tử tế và có trách nhiệm, đều có thể trở thành một hình thức cống hiến.
Nhìn vào đời sống hiện đại, chúng ta có thể thấy nhiều người trẻ đang lựa chọn những con đường rất khác nhau để tạo ra giá trị. Có người khởi nghiệp trong công nghệ, giáo dục, môi trường; có người theo đuổi nghiên cứu; có người đưa sản phẩm Việt Nam ra thị trường quốc tế; cũng có người trở về quê phát triển nông nghiệp thay vì nhất thiết phải tìm một công việc hào nhoáng ở thành phố. Điểm chung của họ không nằm ở việc nổi tiếng hay không, mà ở chỗ họ biến năng lực cá nhân thành giá trị có ích cho nhiều người khác.
Tôi nghĩ đây là một thay đổi quan trọng trong cách chúng ta hiểu về cống hiến. Cống hiến không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hy sinh, càng không nhất thiết phải gắn với một hình ảnh thật lớn lao. Một người tạo ra công việc cho vài chục lao động, một kỹ sư cải tiến một quy trình để giảm lãng phí, một giáo viên giúp học sinh ở vùng khó khăn tiếp cận tri thức hay một người trẻ khởi xướng dự án bảo vệ môi trường đều đang làm phần việc của mình cho xã hội.
Bởi đất nước thực ra không phải một khái niệm nằm đâu đó rất xa. Đất nước được tạo nên từ hàng triệu công việc đang diễn ra mỗi ngày. Khi một người làm tốt phần việc của mình, không gian sống chung đã tốt hơn một chút.
Luận điểm 3: Có những trách nhiệm rất nhỏ nhưng lại quyết định phẩm chất của một công dân
Tuy nhiên, nếu chỉ nói đến thành tích, nghề nghiệp hay những người trẻ nổi bật, chúng ta rất dễ biến hai chữ “cống hiến” thành một điều xa xỉ. Phần lớn chúng ta sẽ không trở thành nhà khoa học nổi tiếng, doanh nhân lớn hay nhân vật được nhiều người biết đến. Và có lẽ đất nước cũng không cần tất cả mọi người phải trở thành người phi thường. Một xã hội tốt hơn nhiều khi được tạo nên từ những hành động rất nhỏ của những con người bình thường.
Không xả rác ra đường, không phát tán tin giả, không gian lận trong thi cử, tuân thủ luật giao thông, biết xếp hàng, biết tôn trọng người khác, biết lên tiếng khi thấy điều sai trái — đó đều là những hành vi tưởng như quá bình thường để gọi là trách nhiệm với đất nước. Nhưng nếu một triệu người cùng làm những việc đúng đắn ấy, bộ mặt của xã hội sẽ thay đổi. Ngược lại, một người có thể nói rất nhiều về tình yêu quê hương nhưng vẫn gian lận, thiếu ý thức hoặc chỉ nghĩ đến lợi ích của mình, thì những lời nói ấy cũng khó có nhiều ý nghĩa.
Tôi đặc biệt nghĩ đến trách nhiệm của người trẻ trong không gian mạng. Chúng tôi là thế hệ có thể tiếp cận thông tin nhanh hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó, nhưng cũng là thế hệ đứng trước nguy cơ bị dẫn dắt bởi tin giả, những cơn phẫn nộ tập thể hay văn hóa công kích. Chỉ một cú nhấn nút chia sẻ cũng có thể đẩy một thông tin sai lệch đi rất xa. Vì vậy, biết kiểm chứng trước khi tin, biết dừng lại trước khi xúc phạm người khác và không biến mạng xã hội thành nơi thỏa mãn sự giận dữ cũng là một hình thức trách nhiệm công dân trong thời đại số.
Có những trách nhiệm không được trao huy chương và cũng chẳng xuất hiện trên mặt báo. Nhưng chính chúng mới âm thầm tạo nên phẩm chất của một cộng đồng. Cống hiến vì thế không chỉ nằm trong câu hỏi “Tôi đã làm được điều gì lớn?”, mà còn nằm trong một câu hỏi bình dị hơn: “Sự có mặt của tôi có làm nơi mình sống tốt hơn hay tệ đi?”.
Luận điểm 4: Cống hiến không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ hạnh phúc cá nhân
Dẫu vậy, khi nói đến trách nhiệm với đất nước, tôi cho rằng cần tránh một cực đoan khác: xem cống hiến như một nghĩa vụ buộc người trẻ phải từ bỏ hoàn toàn lợi ích cá nhân. Một người trẻ có quyền muốn thành công, muốn kiếm tiền, muốn sống với công việc mình yêu, muốn chăm sóc gia đình và tìm kiếm hạnh phúc cho chính mình. Những điều ấy không đối lập với trách nhiệm xã hội nếu chúng được xây dựng bằng năng lực chân chính và không làm tổn hại đến người khác.
Thực ra, cá nhân và cộng đồng không nhất thiết phải đứng ở hai phía của một lựa chọn. Một người trẻ phát triển tốt năng lực của mình có thể tạo ra sản phẩm tốt hơn, công việc tốt hơn và đóng góp nhiều hơn cho xã hội. Một doanh nhân muốn doanh nghiệp phát triển cũng có thể tạo thêm việc làm; một người theo đuổi nghiên cứu vì đam mê cá nhân vẫn có thể tạo ra tri thức hữu ích; một người lựa chọn làm việc ở nước ngoài vẫn có thể hướng về quê hương bằng tri thức, kinh nghiệm hoặc những giá trị mà họ mang trở lại. Vấn đề không nằm ở chỗ ta sống cho bản thân hay cho cộng đồng, mà ở cách ta khiến hai điều ấy không trở thành kẻ thù của nhau.
Điều đáng phê phán không phải là khát vọng cá nhân, mà là lối sống chỉ biết đòi hỏi quyền lợi nhưng từ chối trách nhiệm. Một người mong xã hội văn minh nhưng sẵn sàng vượt đèn đỏ; muốn đất nước phát triển nhưng không chịu học hỏi; phàn nàn về những điều tiêu cực nhưng chính mình lại góp phần tạo ra chúng — đó mới là nghịch lý đáng suy nghĩ. Chúng ta không thể đòi hỏi một cộng đồng tốt hơn trong khi bản thân lại dễ dãi với những điều khiến cộng đồng ấy xấu đi.
Là một học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa rời trường phổ thông, tôi chưa thể biết mình sẽ làm được điều gì lớn lao cho đất nước. Trước mắt tôi vẫn là một kỳ thi, một ngành học cần lựa chọn, những lần thất bại có thể sẽ gặp và một quãng đường dài để hiểu bản thân thực sự phù hợp với điều gì. Nhưng có lẽ trách nhiệm không bắt đầu từ ngày chúng ta đủ thành công để nói về cống hiến. Nó bắt đầu ngay trong cách chúng ta học hôm nay, cách chúng ta đối xử với người khác, cách chúng ta lựa chọn điều đúng ngay cả khi không có ai nhìn thấy.
Thế hệ của chúng tôi may mắn nhận lại một đất nước hòa bình. Nhưng hòa bình không có nghĩa trách nhiệm đã kết thúc. Nếu thế hệ cha anh từng đi qua chiến tranh để bảo vệ quyền được sống của dân tộc, thì thế hệ trẻ hôm nay cần đủ tri thức, nhân cách và bản lĩnh để bảo vệ quyền được phát triển của đất nước trong một thế giới cạnh tranh không ngừng.
Rồi một ngày, tuổi trẻ của mỗi người cũng sẽ đi qua. Có thể chúng ta không để lại một cái tên mà nhiều người nhớ đến, cũng chẳng tạo ra điều gì được gọi là kỳ tích. Nhưng nếu sau những năm tháng ấy, công việc ta làm đã tốt hơn một chút, những người sống cạnh ta được đối xử tử tế hơn một chút, và đất nước mà ta trao lại cho thế hệ sau đã tiến lên thêm một chút, thì có lẽ tuổi trẻ ấy đã không trôi qua vô nghĩa.
Bởi đất nước không chỉ nằm trên bản đồ. Đất nước còn nằm trong cách mỗi người chúng ta lựa chọn để sống.