Đề bài: Viết một đoạn văn (khoảng 2000 chữ) trình bày suy nghĩ của anh/chị về ý nghĩa của sự tôn trọng cá tính.
Bài làm mẫu mở rộng
Có một câu tục ngữ rất quen thuộc mà có lẽ ai trong chúng ta cũng từng nghe ít nhất một lần: “Chín người mười ý.” Ngày nhỏ, tôi thường hiểu câu nói ấy đơn giản là mỗi người có một suy nghĩ khác nhau, bởi thế khi sống cùng nhau sẽ khó tránh khỏi những lúc bất đồng. Nhưng càng lớn, tôi càng nhận ra phía sau bốn chữ tưởng như rất bình thường ấy còn là một sự thật rộng lớn hơn: con người sinh ra vốn không phải những bản sao. Chúng ta khác nhau từ khuôn mặt, giọng nói, tính cách đến sở thích, ước mơ, cách nhìn thế giới và cả con đường mình muốn lựa chọn. Có người thích đứng giữa đám đông và nói thật nhiều, có người lại tìm thấy sự bình yên khi ngồi lặng lẽ ở một góc. Có người muốn bước trên con đường đã được nhiều người đi qua, cũng có người nhất định phải tự mở cho mình một lối nhỏ dù chưa biết phía cuối con đường có gì. Những điều ấy làm nên cá tính. Và có lẽ, học cách tôn trọng cá tính cũng chính là học cách thừa nhận rằng người khác không cần phải giống mình mới xứng đáng được lắng nghe và trân trọng.
Cá tính là dấu vân tay của mỗi con người
Nếu dấu vân tay giúp phân biệt chúng ta về mặt sinh học, thì cá tính phần nào lại giúp nhận ra một con người giữa vô số con người trong đời sống tinh thần. Cá tính có thể được hiểu là những nét riêng trong suy nghĩ, cảm xúc, tính cách, sở thích, cách lựa chọn và cách một người phản ứng trước thế giới xung quanh. Có người mạnh mẽ, quyết đoán; có người nhẹ nhàng, kín đáo. Có người thích hội họa, văn chương, những điều lãng mạn; người khác lại say mê những con số, máy móc và những thứ có thể đo đếm bằng logic. Cá tính không nhất thiết phải là điều gì quá nổi bật. Một người không nhuộm tóc, không ăn mặc khác lạ, không nói những điều gây sốc vẫn có thể là người có cá tính rất rõ ràng, bởi cá tính trước hết nằm trong cách con người hiểu mình và lựa chọn cách sống phù hợp với mình.
Bởi vậy, tôi cho rằng cần phân biệt cá tính với việc cố tình “khác người”. Trong thời đại mạng xã hội, đôi khi sự khác biệt dễ bị hiểu thành việc phải thật nổi bật, thật lạ, thậm chí phải khiến người khác chú ý bằng mọi giá. Nhưng một tiếng nói lớn chưa chắc đã là một tiếng nói có bản sắc; một hành động gây tranh cãi cũng chưa chắc đã chứng minh được sự độc lập trong suy nghĩ. Có những người rất ít nói nhưng khi đứng trước một vấn đề quan trọng, họ biết điều gì mình tin và kiên định bảo vệ nó. Cũng có những người luôn xuất hiện thật nổi bật nhưng mỗi ngày lại thay đổi chính mình theo một xu hướng mới chỉ để được đám đông công nhận. Cá tính vì thế không nằm ở việc ta khác người đến mức nào, mà nằm ở việc ta hiểu mình đến đâu và có đủ bản lĩnh sống trung thực với những giá trị tốt đẹp mình đã lựa chọn hay không.
Từ đó, tôn trọng cá tính không đơn giản là khen một người “độc đáo” hay để mặc họ muốn làm gì thì làm. Theo tôi, đó trước hết là thái độ thừa nhận quyền được khác biệt của một con người. Tôi có thể không thích bộ quần áo bạn chọn, không nghe loại nhạc bạn nghe, không muốn theo ngành học bạn theo và cũng không hoàn toàn đồng tình với quan điểm của bạn, nhưng những khác biệt ấy tự thân chưa phải lý do để tôi chế giễu, coi thường hay buộc bạn phải trở thành một phiên bản giống tôi. Chúng ta thường rất dễ yêu quý người cùng sở thích, cùng cách nghĩ, cùng quan điểm với mình; khó hơn nhiều là học cách bình tĩnh đứng trước một người hoàn toàn khác biệt. Có lẽ, chính ở khoảnh khắc ấy, sự tôn trọng mới thực sự được thử thách.
Tôn trọng sự khác biệt là cho mỗi người cơ hội được là chính mình
Đối với một người trẻ, được người khác tôn trọng cá tính có ý nghĩa rất lớn trong quá trình trưởng thành. Tuổi trẻ vốn là quãng thời gian con người liên tục tự hỏi: Tôi là ai? Tôi giỏi điều gì? Tôi muốn sống cuộc đời như thế nào? Nhưng giữa những câu hỏi ấy còn có vô số tiếng nói từ gia đình, trường học, bạn bè và xã hội. Người này bảo nghề này mới ổn định, người kia nói tính cách ấy mới dễ thành công; có khi một người chỉ thích vẽ lại được khuyên nên chọn một ngành “thực tế hơn”, một người sống hướng nội lại bị thúc ép phải hoạt bát giống người khác. Những lời khuyên có thể bắt nguồn từ sự quan tâm, nhưng nếu tất cả đều trở thành khuôn mẫu bắt buộc, con người rất dễ dành nhiều năm để cố gắng trở thành một người mà người khác mong muốn, rồi một ngày chợt nhận ra mình đã quên mất bản thân từng muốn điều gì.
Tôi nghĩ đến câu tục ngữ “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài.” Môi trường quả thực có khả năng ảnh hưởng rất lớn đến mỗi con người. Chúng ta học cách ứng xử từ gia đình, tiếp nhận tri thức từ trường học, thay đổi qua những người mình gặp và những trải nghiệm mình đi qua. Nhưng trưởng thành không có nghĩa là để môi trường nhào nặn đến mức đánh mất mọi đường nét riêng của chính mình. Nếu tất cả học sinh đều phải suy nghĩ giống nhau, chọn cùng một con đường, nói cùng một kiểu câu và theo đuổi cùng một định nghĩa về thành công, xã hội có thể trở nên dễ đoán hơn nhưng chắc chắn cũng nghèo nàn hơn. Một khu vườn đẹp không phải vì tất cả những bông hoa đều có cùng màu sắc. Chính sự khác nhau về hình dáng, hương thơm và mùa nở mới khiến khu vườn có sức sống.
Sự tôn trọng còn khiến những mối quan hệ trở nên lành mạnh hơn, bởi nó giúp con người học cách bất đồng mà không phủ định nhau. Đây có lẽ là một trong những điều khó nhất trong đời sống hôm nay. Chỉ cần mở một cuộc tranh luận trên mạng xã hội, chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp cảnh hai người từ chỗ không đồng ý về một vấn đề chuyển sang công kích con người, ngoại hình, gia đình hay nhân cách của nhau. Dường như đôi khi chúng ta đã quen với suy nghĩ rằng người không đứng về phía mình thì phải đứng ở phía đối lập. Nhưng một ý kiến khác biệt không nhất thiết là một sự xúc phạm, và việc người khác không đồng ý với tôi cũng không có nghĩa là họ đang phủ nhận giá trị của tôi. Biết lắng nghe một quan điểm khác không làm chúng ta yếu đi; trái lại, đôi khi nó giúp ta nhìn thấy những góc mà trước đây vì đứng quá lâu ở một vị trí, ta chưa bao giờ nhận ra.
Xa hơn phạm vi của từng cá nhân, tôi tin rằng sự khác biệt còn là một động lực quan trọng của sáng tạo và tiến bộ. Nếu mọi con người trong lịch sử đều chỉ nghĩ theo cách mà những người trước mình đã nghĩ, sẽ rất khó xuất hiện những phát minh mới, tác phẩm mới hay những cách giải quyết mới cho các vấn đề cũ. Người dám đặt câu hỏi trước một điều tưởng như hiển nhiên, người nhìn thấy một khả năng mà số đông chưa nhìn thấy, đôi khi chính là người mở ra một con đường mới. Điều đó không có nghĩa cứ đi ngược số đông thì chắc chắn đúng, nhưng nó nhắc chúng ta rằng số đông cũng không phải lúc nào cũng là thước đo duy nhất của chân lý. Một xã hội trưởng thành vì thế không cần biến mọi người thành những chiếc khuôn giống nhau, mà cần tạo ra một không gian nơi những cá tính lành mạnh có thể tồn tại, tranh luận và bổ sung cho nhau.
Nhưng tôn trọng cá tính không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi
Tuy vậy, nếu chỉ dừng lại ở lời kêu gọi “hãy tôn trọng mọi sự khác biệt”, tôi cho rằng chúng ta mới nhìn thấy một nửa của vấn đề. Khi còn nhỏ, tôi từng nghĩ khá đơn giản rằng tôn trọng cá tính nghĩa là ai thích làm gì thì làm, miễn họ thấy vui. Nhưng càng quan sát đời sống, tôi càng thấy tự do chưa bao giờ tồn tại một mình. Mỗi người đều có quyền được là chính mình, nhưng chúng ta cũng đang sống giữa những con người khác, trong một cộng đồng có pháp luật, đạo đức và những giới hạn cần thiết để quyền của người này không trở thành sự tổn thương đối với người kia. Vì thế, tôn trọng cá tính phải đi cùng với trách nhiệm.
Một người có quyền thích cách ăn mặc khác biệt, lựa chọn một nghề nghiệp không giống mong đợi của gia đình hay theo đuổi một sở thích ít người hiểu. Một người cũng có quyền đưa ra quan điểm trái với số đông nếu quan điểm ấy được trình bày bằng lý lẽ và thái độ tôn trọng. Nhưng nếu ai đó xúc phạm người khác rồi giải thích rằng “tính tôi thẳng”, làm tổn thương người xung quanh nhưng nói “tôi vốn là người như thế”, hay coi thường mọi quy tắc chung chỉ vì cho rằng đó là “cá tính”, thì cá tính khi ấy đã bị sử dụng như một tấm khiên để né tránh trách nhiệm. Ông cha ta từng dạy:
“Lời nói chẳng mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.”
Câu ca dao không yêu cầu chúng ta phải giả tạo hay lúc nào cũng nói những lời dễ nghe. Điều sâu sắc hơn nằm ở chỗ: con người có thể nói thật nhưng vẫn cần biết cách nói để không biến sự thật thành một con dao. Thẳng thắn là cá tính; cố tình làm người khác tổn thương rồi từ chối chịu trách nhiệm không còn là cá tính nữa.
Theo tôi, ranh giới có thể được hiểu khá rõ bằng một nguyên tắc: khác biệt đáng được tôn trọng khi sự khác biệt ấy không biến thành sự xâm phạm. Tôi có quyền tự do, nhưng người khác cũng có quyền được an toàn, được tôn trọng và được sống trong tự do của họ. Khi một hành vi xâm phạm pháp luật, danh dự, nhân phẩm, quyền lợi chính đáng hay sự an toàn của người khác, ta không thể tiếp tục biện minh rằng đó chỉ là “chuyện cá nhân”. Chính vì thế, cá tính càng mạnh mẽ càng cần đi kèm với khả năng tự kiểm soát. Một người thực sự bản lĩnh không phải người luôn làm theo ý mình, mà là người hiểu được khi nào nên bảo vệ điều mình tin và khi nào cần điều chỉnh chính mình để không gây tổn thương cho người khác.
Nhưng ở chiều ngược lại, tôi cũng nghĩ chúng ta cần thận trọng với hai chữ “chuẩn mực”. Không phải mọi điều số đông quen nhìn thấy đều mặc nhiên đúng, cũng không phải bất cứ ai khác với thói quen chung đều là người lệch chuẩn. Có thời điểm, một cô gái chọn một nghề được coi là dành cho nam giới có thể bị cho là khác thường; một cậu học sinh muốn theo nghệ thuật thay vì một ngành nghề được xem là ổn định cũng có thể phải nghe rất nhiều lời ngăn cản. Những câu như “người ta ai cũng thế”, “xưa nay vẫn vậy” đôi khi vô tình trở thành chiếc khuôn đặt lên cuộc đời người khác. Bởi vậy, chúng ta không thể lấy “cá tính” làm lý do để phá bỏ mọi giới hạn, nhưng cũng không nên lấy “chuẩn mực” làm lý do để xóa bỏ mọi khác biệt. Giữa hai cực ấy cần có lý trí, sự bao dung và khả năng phân biệt đâu là giá trị chung cần bảo vệ, đâu chỉ là những định kiến đã tồn tại quá lâu nên bị nhầm tưởng thành chân lý.
Khi cá tính trở thành một màn trình diễn
Có một nghịch lý mà tôi thường nghĩ đến khi nhìn vào đời sống của người trẻ hôm nay: chúng ta được khuyến khích “hãy là chính mình”, nhưng đồng thời lại sống trong một thế giới mà việc được nhìn thấy, được thích và được công nhận ngày càng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ. Mạng xã hội cho mỗi người một không gian để thể hiện bản thân, nhưng đôi khi cũng khiến con người cảm thấy mình phải luôn nổi bật mới có giá trị. Thế là có những lúc sự khác biệt không còn xuất phát từ việc hiểu mình, mà từ nhu cầu phải khiến người khác chú ý. Người ta cố ăn mặc giống một hình mẫu đang thịnh hành để chứng minh mình cá tính, dùng cùng một kiểu ngôn ngữ để chứng minh mình không giống số đông, rồi cuối cùng rất nhiều người lại trở nên “khác biệt” theo cùng một cách. Đó là một nghịch lý vừa buồn cười vừa đáng suy nghĩ.
Có lẽ vì vậy mà cá tính cần được xây dựng từ bên trong nhiều hơn từ ánh nhìn của người khác. Một người trẻ dám nói “không” trước một lựa chọn không phù hợp với mình, dám nhận sai khi nhận ra mình sai, dám theo đuổi một điều mình yêu thích dù không được tung hô — theo tôi, đó cũng là cá tính. Cá tính không nhất thiết phải ồn ào. Nó có thể là sự bình tĩnh của một người không cần chạy theo tất cả những xu hướng đang được yêu thích; là khả năng bảo vệ quan điểm của mình mà không cần hạ thấp người khác; là sự tự tin đủ lớn để không biến mọi lời góp ý thành sự xúc phạm. Khi một người thực sự hiểu giá trị của mình, họ thường không cần phải chứng minh quá nhiều.
Chúng ta cũng nên cảnh giác với câu nói “tôi là người như vậy” nếu nó được dùng quá thường xuyên. Có những điều thuộc về cá tính cần được trân trọng, nhưng cũng có những điều chỉ là khuyết điểm cần sửa chữa. Nóng nảy không trở nên đúng chỉ vì ta đã nóng nảy từ nhỏ; thiếu trách nhiệm không trở thành bản sắc chỉ vì ta quen sống như thế; làm người khác tổn thương cũng không thể được miễn trừ chỉ bởi đó là “cách tôi giao tiếp”. Trưởng thành không phải là giữ nguyên mọi thứ thuộc về mình. Trưởng thành còn là khả năng nhìn vào chính mình đủ lâu để biết điều gì cần giữ, điều gì cần thay đổi và điều gì đã đến lúc phải buông bỏ.
Học cách khác biệt và học cách tôn trọng
Với một học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành, tôi nghĩ bài học về tôn trọng cá tính trước tiên phải bắt đầu từ việc học cách hiểu chính mình. Chúng ta không thể bảo vệ bản sắc nếu ngay cả bản thân cũng chưa biết điều gì thực sự quan trọng với mình. Điều đó không có nghĩa một người mười bảy, mười tám tuổi phải lập tức biết chính xác tương lai sẽ trở thành ai. Có lẽ chẳng ai trưởng thành theo cách rõ ràng đến thế. Nhưng ta có thể bắt đầu bằng những câu hỏi nhỏ: mình thực sự thích điều gì, điểm mạnh của mình ở đâu, lựa chọn này xuất phát từ mong muốn của bản thân hay chỉ vì sợ bị người khác đánh giá? Những câu hỏi ấy có thể chưa đem lại câu trả lời ngay, nhưng ít nhất chúng giúp chúng ta không sống hoàn toàn theo tiếng nói của đám đông.
Đồng thời, muốn người khác tôn trọng sự khác biệt của mình, chúng ta cũng phải học cách dành cho họ điều tương tự. Có một sự bất công rất dễ mắc phải: chúng ta muốn mọi người chấp nhận cá tính của mình nhưng lại nhanh chóng phán xét người khác chỉ vì họ không giống ta. Người thích náo nhiệt không nên xem người hướng nội là khó gần; người sống hướng nội cũng không nên mặc nhiên nghĩ người hoạt bát là hời hợt. Người chọn con đường an toàn không nhất thiết là nhút nhát, và người thích mạo hiểm cũng chưa chắc thiếu suy nghĩ. Mỗi cuộc đời có một hoàn cảnh mà người ngoài không thể nhìn thấy toàn bộ. Bởi vậy, trước khi đánh giá một lựa chọn khác mình, có lẽ điều tử tế nhất ta có thể làm là lắng nghe thêm một chút.
Tôn trọng cũng không có nghĩa là không được phản biện. Chúng ta hoàn toàn có thể nói rằng một quan điểm chưa hợp lý, một hành vi đã vượt quá giới hạn hay một người cần thay đổi điều gì đó. Nhưng phản biện một hành vi khác với phủ định cả một con người. Tôi có thể nói “điều bạn vừa làm khiến người khác tổn thương” thay vì kết luận “bạn là một người tồi tệ”; có thể nói “tôi không đồng ý với quan điểm ấy” mà không biến cuộc tranh luận thành cuộc chiến xem ai đáng bị chế giễu hơn. Có lẽ một xã hội biết tôn trọng cá tính không phải là xã hội không còn tranh luận, mà là nơi con người đủ văn minh để tranh luận rất quyết liệt nhưng vẫn nhớ rằng người đứng ở phía bên kia cũng có nhân phẩm và quyền được lắng nghe.
Cuối cùng, tôi nghĩ sự tôn trọng dành cho cá tính không chỉ giúp chúng ta sống tốt với người khác mà còn khiến chính mình trở nên tự do hơn. Khi không còn quá bận tâm đến việc ép người khác phải giống mình, ta cũng bớt nặng nề với những khuôn mẫu mà người khác đặt lên mình. Khi hiểu rằng mỗi người có một nhịp sống, một khả năng và một con đường riêng, ta không cần mãi so sánh bước chân của mình với bước chân của người khác. Người đi nhanh chưa chắc đã đến đúng nơi; người đi chậm cũng chưa chắc là người tụt lại. Có những con đường đông đúc và có những con đường chỉ vừa đủ cho một người đi qua, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là biết mình đang đi đâu và vì sao mình lựa chọn hướng ấy.
Một xã hội tốt đẹp có lẽ không phải nơi tất cả con người đều giống nhau, nhưng cũng không phải nơi ai muốn làm gì thì làm. Đó phải là một không gian đủ rộng để mỗi người được giữ lấy màu sắc riêng của mình, đồng thời đủ vững chắc bởi những giới hạn của pháp luật, đạo đức và trách nhiệm cộng đồng. Tôi muốn được sống trong một thế giới mà một người không phải xin lỗi chỉ vì mình khác biệt, nhưng cũng không thể dùng hai chữ “cá tính” để làm tổn thương người khác. Tôi muốn mình có đủ can đảm để bảo vệ điều mình tin, nhưng cũng đủ khiêm nhường để biết rằng mình có thể sai và người khác có thể nhìn thấy điều mình chưa nhìn thấy. Bởi cuối cùng, giá trị của cá tính có lẽ không nằm ở việc ta khác người đến đâu, mà ở việc ta có thể là chính mình đến đâu mà vẫn biết trân trọng quyền được là chính mình của những người xung quanh.