“Lợi kỷ bất tổn nhân, cầu vinh bất tiễn nhân” được dịch sang như sau: Lợi mình không làm tổn người, cầu vinh không chà đạp người. Hiểu đơn giản hơn như sau: Quân tử yêu thích tiền tài phải dùng con đường chân chính, không phải vì muốn sống tốt mà giẫm đạp lên người khác làm lá lót đường.
Tiền tài chưa bao giờ là điều đáng xấu hổ
Dạo gần đây tôi hay đọc và nghe về văn hóa xưa, tôi khá hứng thú với cách dạy đạo làm người. Có câu mà tôi khá thích viết rằng: “Quân tử ái tài, thủ chi hữu đạo”, nghĩa là người quân tử yêu tiền tài, nhưng tiền tài phải được lấy bằng con đường có đạo. Câu này không dạy để làm bậc quân tử là phải khước từ vật chất, càng không cổ súy cho một thứ thanh cao giả tạo rằng người có đạo đức thì không ham muốn tiền bạc, địa vị hay một cuộc sống tươi đẹp. Ngược lại, nó thừa nhận rất thẳng thắn rằng con người có quyền cầu tài, cầu lợi, cầu công danh. Điều quan trọng không nằm ở việc ta muốn có bao nhiêu, mà nằm ở cách ta có được nó và cái giá mà người khác phải trả cho tham vọng của mình.
Bởi vậy, câu “lợi kỷ bất tổn nhân, cầu vinh bất tiễn nhân” là câu nói mà tôi nghĩ rằng, phù hợp với tôn chỉ sống và làm người ngay cả thời hiện đại. Lợi mình mà không tổn người, cầu vinh mà không giẫm đạp người khác. Chỉ tám chữ nhưng đặt ra một ranh giới rất rõ giữa tham vọng chính đáng và lòng tham không có giới hạn, giữa năng lực tiến thân và thủ đoạn tiến thân, giữa việc tự mình bước lên bằng đôi chân của mình và việc lấy người khác làm bậc thang.
Và có lẽ, muốn hiểu hết ý nghĩa của câu này, cần nhìn nó từ hai thời đại: người xưa đã dạy con người về lợi và nghĩa như thế nào, và người hiện đại hôm nay cần giữ điều gì giữa một xã hội mà thành công đôi khi được đo bằng tốc độ, tiền bạc và vị trí?.
Người xưa dạy con cháu thế nào về tiền tài và cách làm người?
Trong tư tưởng truyền thống Á Đông, đặc biệt là Nho giáo, lợi chưa bao giờ bị phủ nhận hoàn toàn. Điều bị cảnh giác là việc con người đặt lợi ích cá nhân lên trên “nghĩa”. Khổng Tử từng nói: “Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi”, nghĩa là người quân tử hiểu và hướng về điều nghĩa, kẻ tiểu nhân chỉ chăm chăm vào điều lợi. Điều đáng chú ý ở đây không phải là người quân tử không cần lợi, mà là khi lợi ích xung đột với đạo nghĩa, người ta lựa chọn điều gì.
Gia giáo xưa vì thế thường không bắt đầu bằng câu hỏi: “Con kiếm được bao nhiêu tiền?”, mà bắt đầu từ những câu hỏi căn bản hơn: “Đồng tiền ấy từ đâu mà có? Con có làm điều gì thất đức để có nó không? Con có lấy phần của người khác làm phần của mình không? Con có vì một chút lợi ích trước mắt mà đánh mất danh dự và chữ tín không?”. Một đứa trẻ được dạy lễ nghĩa, giữ lời, biết xấu hổ khi làm điều sai, biết kính người trên và không khinh kẻ dưới là những điều sẽ tạo nền móng đạo đức cho đứa trẻ bước vào đời.
Bởi người xưa hiểu một điều mà xã hội hiện đại đôi khi quên mất: tài năng có thể giúp một người đi nhanh, nhưng chỉ có nhân cách mới quyết định người ấy đi được bao xa mà không tự đánh mất mình.
Một điển hình là ông Phạm Trọng Yêm đời Bắc Tống, ông là một nhân vật thường được nhắc đến khi nói về đạo làm người của kẻ sĩ. Câu “Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc”, lo trước nỗi lo của thiên hạ, vui sau niềm vui của thiên hạ, thể hiện một quan niệm rất khác với tư duy “thành công trước hết là để mình hưởng”. Điều đáng học ở đây không phải biến một người sống trong thế kỷ XXI thành một sĩ phu thời Tống. Điều đáng học là khi một người có quyền lực và khả năng tạo ra lợi ích, họ không xem lợi ích cá nhân là trung tâm duy nhất của đời mình. Đó chính là một cách diễn giải sâu hơn của “lợi kỷ bất tổn nhân”.
Hay như một nhân vật khác như Trịnh Hoài Đức. Ông là công thần triều Nguyễn, từng giữ chức vụ cao như Thượng thư Bộ Hộ. Tuy có địa vị và quyền lực, nhưng ông luôn được ghi nhận là người thanh liêm, thanh bạch, tận tâm vì việc nước. Chính vì cuộc sống thanh bần của ông mà có câu chuyện được kể lại với nhan đề “Quan thanh bần”.
Người hiện đại cần dạy mình điều gì?
Ngày nay, chúng ta không còn sống trong một xã hội mà con đường công danh được quyết định bởi khoa cử hay gia thế như xưa. Một người có thể làm giàu bằng kinh doanh, công nghệ, đầu tư, sáng tạo nội dung, quản trị doanh nghiệp hay vô số nghề nghiệp mới.
Cầu tài không sai. Cầu danh cũng không sai. Muốn thăng tiến càng không sai. Sai nằm ở chỗ một người bắt đầu tin rằng chỉ cần mình đạt được mục đích thì phương tiện nào cũng có thể được biện minh. Đây là lúc câu “Lợi kỷ bất tổn nhân, cầu vinh bất tiễn nhân” trở nên đặc biệt đáng suy ngẫm.
Tôi lấy ví dụ, một nhân viên mất nhiều tháng để xây dựng và hoàn thiện kế hoạch của họ, người khác lấy lại ý tưởng ấy, chỉnh sửa đôi chút rồi trình bày với cấp trên như sản phẩm của mình. Có thể người lấy ý tưởng được khen, được tin tưởng, thăng chức, hoặc thưởng nóng. Nhưng về bản chất, đó không phải là năng lực tiến thân. Nếu tư duy của các bạn hiện đại cho rằng, đó là cách sống và cạnh tranh tồn tại trên thị trường thì hoàn toàn sai. Đó là tư duy “bần” nhất mà tôi cho rằng, hỏng cả một thế hệ. Vì nó như virus cũng rất dễ lây lan. Tôi nhắc lại câu sau: Quân tử yêu thích tiền tài phải dùng con đường chân chính, không phải vì muốn sống tốt mà giẫm đạp lên người khác làm lá lót đường.
Những người có năng lực thật sự có thể học từ người khác, kế thừa ý tưởng của người khác, đó mới gọi là chân chính. Nhưng nếu người biết nguồn gốc, đóng góp của người khác mà vẫn lấy làm của mình, đó gọi là chiếm đoạt.
Một kiểu tinh vi hơn là truyền đạt thông tin không đầy đủ hoặc cố tình bóp méo sự việc để người khác bị đánh giá thấp. Hình thức này không cần phải nói dối hoàn toàn mà chỉ cần nói một nửa sự thật, bỏ đi một phần bối cảnh, nhấn mạnh một vài sai sót, im lặng trước những đóng góp còn lại. Người nghe có thể hiểu câu chuyện đi theo hướng hoàn toàn khác. Đây là dạng “thủ đoạn mềm” rất phổ biến trong môi trường công sở bởi nó khó bị phát hiện hơn một lời vu khống trực tiếp. Nhưng đạo đức không chỉ nằm ở chuyện “tôi có nói sai không?”. Đạo đức nằm ở câu hỏi: “Tôi có cố tình khiến người khác hiểu sai sự thật để có lợi cho mình hay không?”.
Nếu Trịnh Hoài Đức đại diện cho không để tiền tài làm tha hóa, thì Chu Văn An đại diện cho không đổi nguyên tắc lấy địa vị. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Chu Văn An là người “không màng danh lợi”, giữ tiết hạnh nghiêm, không cầu lợi lộc cao sang. Khi triều đình suy thoái, ông dâng “Thất trảm sớ”, đề nghị xử lý bảy gian thần. Khi không được chấp thuận, ông treo mũ từ quan, trở về núi Phượng Hoàng. Sau này khi Trần Nghệ Tông lên ngôi, ông có ra kinh bệ kiến nhưng không nhận chức tước, rồi trở về núi cũ.Case này đặc biệt hay khi liên hệ với môi trường công sở hiện đại.
Ngày nay, có người muốn thăng chức nên im lặng trước điều sai; có người thấy cấp trên làm sai nhưng không dám nói; có người biết một đồng nghiệp bị oan nhưng lựa chọn đứng ngoài vì sợ ảnh hưởng đến vị trí của mình. Chu Văn An cho ta một hình ảnh ngược lại: Có những lúc giữ được chức vị không phải là thành công. Có những lúc từ bỏ một chức vị mới là giữ được chính mình. Đây chính là phần “cầu vinh bất tiễn nhân” rất đẹp. Ông không cần giẫm lên ai để bước lên. Và khi không thể giữ được điều mình tin là đúng trong vị trí đang đứng, ông chọn rời khỏi vị trí ấy thay vì đánh đổi nguyên tắc.
Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng rất đáng để học hỏi. Ông đỗ Trạng nguyên năm 1535, làm quan khoảng tám năm và giữ nhiều chức vụ quan trọng. Khi chính sự nhà Mạc ngày càng rối ren, ông dâng sớ xin chém 18 lộng thần nhưng không được chấp thuận. Sau đó ông cáo bệnh, từ quan về quê mở trường dạy học. Điều tôi thích ở Nguyễn Bỉnh Khiêm là ông không thiếu năng lực để tranh đoạt vị trí, nhưng lại hiểu rằng có những thứ càng tranh càng mất. Người quân tử không chỉ biết tiến mà còn biết lui. Biết cầu danh nhưng cũng biết khi nào danh không còn đáng để cầu. Biết giữ quyền nhưng cũng biết khi nào quyền lực đã bắt đầu buộc mình phải đánh đổi những điều không nên đánh đổi. Nguyễn Bỉnh Khiêm, sau khi không thể thay đổi được chính sự theo điều mình cho là đúng, đã chọn cáo bệnh từ quan, trở về quê dạy học.
Tôi học được bài học như sau: “Thành công” không phải lúc nào cũng là leo lên cao hơn. Đôi khi thành công là biết dừng lại trước khi mình trở thành một phần của điều mình từng nghi kỵ.
Kết luận: Dặn mình
Con người có thể nghèo rồi giàu, thấp rồi cao, thất bại rồi làm lại. Nhưng có những thứ một khi đã đánh mất thì rất khó lấy lại: chữ tín, lòng tự trọng và sự tin cậy của người khác. Một người dùng thủ đoạn có thể thắng một cuộc cạnh tranh. Nhưng thắng một cuộc cạnh tranh không đồng nghĩa với thắng trong đường dài.
Bởi trong công việc, người khác có thể chưa nói ra, nhưng họ luôn quan sát: người này có đáng tin không? Có thể giao việc không? Có giữ lời không? Có nhận công của người khác không? Có đẩy trách nhiệm khi xảy ra vấn đề không?. Danh tiếng thật sự không được tạo ra bởi cách một người nói về mình, mà bởi cách người khác kể về họ khi họ không có mặt. Và đó cũng là lý do gia giáo xưa coi trọng việc “tu thân” trước khi nói đến việc “tề gia, trị quốc”. Trước khi muốn đứng cao hơn người khác, phải học cách đứng cho ngay ngắn.
Tôi nghĩ, càng trưởng thành càng không nên tự hỏi mình rằng “Làm thế nào để thắng người khác?” mà nên hỏi một câu khó hơn: “Nếu một ngày mình đạt được tất cả những thứ mình muốn, mình có còn nhận ra con người mình của ngày hôm nay hay không?”
Tiền tài đáng quý. Địa vị đáng quý. Thành công càng đáng quý. Không có gì đáng xấu hổ khi một người muốn sống đủ đầy, muốn có sự nghiệp tốt, muốn được công nhận và muốn bước lên một vị trí cao hơn. Chỉ mong trên con đường ấy, đừng vì muốn mình có một cuộc đời tốt hơn mà biến cuộc đời của người khác thành cái giá phải trả.
Có thể hôm nay ta thắng nhờ một lần lấy công của người khác. Có thể ta tiến lên nhờ một lời nói không hoàn toàn đúng sự thật. Có thể ta giữ được vị trí bằng cách khiến một người khác mất vị trí. Nhưng nếu mỗi bước tiến của mình đều để lại một người phía sau bị tổn thương, bị phản bội hoặc bị tước mất điều họ xứng đáng có, thì đến cuối con đường, thứ ta sở hữu có thể rất nhiều, chỉ có điều không chắc còn bao nhiêu thứ khiến mình có thể ngẩng đầu nhìn lại.
Vậy nên, tự dặn mình: Lợi kỷ bất tổn nhân, cầu vinh bất tiễn nhân. Mưu lợi cho mình, nhưng đừng tổn hại người. Cầu vinh cho mình, nhưng đừng giẫm đạp người khác. Bởi đường đời có thể đi nhanh, nhưng không nhất thiết phải đi bằng cách giẫm lên ai đó. Và có lẽ, phẩm chất của một người không nằm ở việc họ đã leo cao đến đâu, mà nằm ở chỗ trong lúc đi lên, họ đã đối xử với những người ở dưới chân mình như thế nào.